روستاهاي ماسوله، ابيانه و پالنگان از زيباترين روستاهاي ايران هستند. روستاهايي كه نام و آوازه آنها به تمام جهان رسيده است. اما زنوزق باوجود اين كه تمام ويژگيهاي اين روستاها را يكجا در اختيار دارد هنوز ناشناخته و گمنام است. روستايي پلكاني مانند ماسوله، سنتي، مهربان و غرق در رنگ مانند ابيانه و محصور در بين كوههاي بلند مانند پالنگان.
زنوزق تاريخي‌ترين روستاي پلكاني ايران است كه در مجاورت شهر زنوز قرار دارد. روستايي با 4 هزار جمعيت.با اين كه روستاي زنوزق به گواه كارشناسان دولتي و خصوصي از بالاترين پتانسيل بالقوه در مباحث گردشگري برخوردار است اما گمنامي اين روستا به واسطه عدم معرفي مناسب از سوي كارشناسان دولتي باعث شده است فعاليتهاي متمركز براي ارتقا وضعيت اين روستا در مباحث گردشگري بسيار كم رنگ و كم اثر باشد.به طوري كه اين روستا علاوه بر ميزباني گردشگري نامتمركز حتي به جز موارد نادر مورد بازديد جدي مسئولان دولتي قرار نگرفته است.
«اكبر تقي زاده» رئيس سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري استان آذربايجان شرقي در بازديدي كه از اين روستا و شهر زنوز به عمل آورده بود با تاكيد بر اين كه اين روستا و آثار تاريخي موجود در آن مورد توجه كارشناسان ميراث و گردشگري قرار گرفته جشنواره سيب را عامل مهمي در معرفي هرچه بهتر اين روستا عنوان كرد. در بازديد ديگري كه مهندس «محبعلي» رئيس پژوهشکده بافت و ابنيه سازمان ميراث فرهنگي کشور از شهر زنوز و نقاط پيرامون آن داشت معماري ويژه قيزيل كرپي( پل طلايي) و بافتهاي ديگر تاريخي اين شهر و روستا را جز منحصر به فردترين بافتهاي موجود در روستاهاي كشور اعلام كرد.
زنوزق در كنار شهر زنوز در 30 كيلومتري شمال غربي مرند واقع است.
خيابان اصلي زنوز را به سمت شرق كه طي كنيد دورنماي يكي از زيباترين روستاهاي ايران با حفظ تمام سنتها و آيين هاي خود متجلي مي‌شود. روستايي پلكاني كه در تمام حياط و پشت بامهاي آن طبق‌هاي برگه زردآلو ديده مي‌شود.
روستايي كه به درختان عظيم سپيدار ختم شده و به وسيله همين پوشش سبز و بلند از ديگر جاذبه‌هاي منحصر به فرد منطقه جدا شده است.صنعت نخست مردم اين روستا مانند روستاهاي زمهرير و درق توليدات محصولات سردرختي مانند سيب، زردآلو و گردو است. رمه‌هاي گوسفند نيز در گوشه كنار دشتهاي اطراف روستا ديده مي‌شوند كه براي مردم اين روستا به منزله ثروتي عظيم محسوب مي‌شوند.
از اولين كوچه سربالايي روستا به داخل مي رويم. كوچه‌ها و خانه‌هاي اين روستا به طرز عجيبي هويت تاريخي خود را حفظ كرده‌اند. شايد اگرهر گردشگري تنها چند قدم در اين كوچه‌ها بردارد و چهره سوخته زنان و كودكان را كنار ديوارهاي كاهگلي ببيتد زمان و تاريخ را فراموش كند.
آبي، سبز، نارنجي و گاه قرمز عمده‌ترين رنگي است كه در لباس زنان اين روستا به چشم مي‌خورد. زناني سختكوش و خندان. كمتر چهره‌اي در اين روستا را بدون خنده مي‌توان ديد. با اين كه از لحاظ اقتصادي مردمان مرفهي نيستند اما طبيعت و زلالي آن، چنان صفايي به مردمان روستا داده است كه در قرن 21 كمي غيرعادي به نظر ميرسد.
زنوزق بي‌شك يكي از منحصربه‌فردترين روستاهاي تاريخي و طبيعي ايران است . در اين روستا خانه‌هايي ديده مي‌شوند كه مربوط به دوره هاي صفوي است. گورستان اين روستا نيز حكايتهاي زيادي دارد. سنگ نوشته‌هايي در اين گورستان وجود دارد كه با استناد به خورشيدهاي حك شده‌اش مي‌توان آنها را به دوره‌هاي ميترائيسم نسبت داد.
زنوزق روستايي است كه مجموعه عوامل طبيعي و تاريخي آن، مي‌تواند آن را به يكي از ممتازترين روستاها در مباحث فرهنگي و گردشگري تبديل كند. امري كه تا به حال محقق نشده است اما آنچه مشهود است سازمانها و ارگانهاي مختلف كه در صدر آنها گروه مشاورين «پرآسمون» ديده مي‌شود تلاشهاي گسترده‌اي را براي معرفي و رساندن اين روستا به جايگاه واقعي خويش آغاز كرده‌اند.
«حسن خليلي زنوز» مدير طرح توسعه كالبدي شهر زنوز و حومه يكي از اين اشخاص است. او كه مديريت گروه مشاورين پرآسمون را در اختيار دارد مطالعات گسترده اي را در مورد شهر زنوز و روستاهاي آن آغاز كرده است.
خليلي مي‌گويد:«در بعضي جاها از زنوزق با نام ماسوله آذربايجان نام برده مي‌شود كه اين قياس اصلا صحيح نيست. با اين كه ماسوله يكي از زيباترين روستاهاي كشور است اما مجموعه عواملي كه در زنوزق گردهم آمده‌اند در هيچ روستايي حتي ماسوله وجود ندارد.»
شايد اغراق نباشد اگر حق را به اين گروه مشاور و همفكرانشان داد. مجموعه جاذبه‌هاي طبيعي و تاريخي كه در اين روستا و مناطق اطراف آن وجود دارد يكي از نادرترين پتانسيلهاي گردشگري ايران است.
از سيب و زردآلو و عسل كه هركدام به عنوان يك شاخصه براي اين روستا محسوب مي‌شود بگذريم كوهها و تفرجگاههاي مستعد فراواني در حاشيه اين روستا وجود دارد كه هر كدام به تنهايي در ايام مختلفي از سال پذيراي گردشگران خارجي و داخلي است. كوههاي سلدرم، سد زنوز و توپوگرافي اطرافش، باغ زيباي اميني، چشمه هاي آب معدني فراوان و دشتهايي در ارتفاع 2 هزار متري از سطح دريا كه ارديبهشت آنها همانند تكه‌اي جدا شده از بهشت است.
با اين كه اين روستا طي ماههاي اخير مورد توجه كارشناسان مختلف قرار گرفته و مسائل حفاظتي در مورد بافت تاريخي و روستايي آن رعايت مي‌شود اما تا چندي قبل ارگانهاي مختلف و متعدد بدون در نظر گرفتن هويت تاريخي اين روستا اقداماتي را در جهت ايجاد رفاه مردم انجام داده‌اند كه آسيب جدي به اين روستا وارد كرده است.اقداماتي مانند جدول‌كشي و آسفالت كه در صورت مطالعه بيشتر مي‌توانست به شكل بهتري همگون با بافت طبيعي روستا انجام شود.
شايد به همين دليل است كه مسئولان مختلف شهر زنوز مانند شهرداري و گروه مشاورين پرآسمون در تلاشند تا زمينه ثبت اين روستا در فهرست ميراث فرهنگي را به وجود آورند تا حساسيت نگهداري از اين روستا براي تمام ارگانهاي منطقه محرز شود. امري كه به اعتقاد بسياري از پژوهشگران و كارشناسان فرهنگي بسيار پيشتر از اين بايد انجام مي‌گرفت.
با اين كه بسياري از كارشناسان معتقدند ثبت اين روستا در فهرست يونسكو سالهاست به تاخير افتاده اما شايد اين تاخير به سود زنوزق تمام شده باشد. در حال حاضر كمتر روستايي در ايران وجود دارد كه تمام بافتها، سنتها و پوششهاي قديمي خود را حفظ كرده باشد.
به باور برخی کارشناسان روستای زنوزق متعلق به دوره ايلخانان است اما بنظر ميرسد تارخ روستا به دورا ن پبشتر از آن ميرسد و ابراز کنند گان نظر يه مزبور به برخی از سنگ قبور موجود در قبرستان اين روستا توجه نموده و ازبرسی بيشتر کوتا هی کرده اند
بنا بر برخي از نظرات درخصوص نام روستا كه به نظرصحيح ميرسد بدليل قرارگيري در ارتفاعات شهر زنوز ابتدا نام آن زنوز داغ بوده كه به جهت تكثر استفاده در تركي آذربايجاني به زونزاغ تبديل گرديده است و در زبان فارسي به زنوزق اشتهار يافته است
قلعه زنوزق در ارتفاع و روستا در شيب تند قرار دارد و مامن مناسبی جهت روسنا ئيان در مقابل حمله دشمنان بوده است . به اظهار برخی از روستائيان اين قلعه بصورت دژمستحکم ساخته شده بود .
قلعه که دارای چشمه آب در ناحيه غربي صخره های دست نيا فتنی است ودر نواحی آن سنگرهای سه گوش مثلثی و بصورت تو در تو وجود داشته تا دست يای به آن غير ممکن و دفاع از آن آسان تر شود .
بنا بر اظهار حاج مقصود صمدی از معتمدين ومطلعين روستای مذکور در کنارقلعه سنگهای برش خورده ای وجود دارد که ظاهرا برای استفاده در ارابه ها بصورت چرخ استفاده می شده است وی همچنين اظهار ميدارد
که هنگاميکه متولی روستا بوده سنگ قبر خواجه نظام الملک بن اوحد رابرای حفاظت بيشتر در محل مدرسه قديمی روستا قرار داده است وليکن چند سال بعد سنگ قبر مذکور مفقود گرديده است .
قبرستان روستای زنوزق سالها قبل دارای صدها سنگ قبور حجاری شده بزبان عربی وبا خط خوش بود که اينک تنها تعداد محدودی از آنها بر جای مانده است و بيشتر آنها بدلايل عدم اطلاع از ارزشهای تاريخی موجود تخريب گرديده است .
بین اهالی رایج است که درهنگام واقعه عاشورا يزيدبن معاويه از اين روستا تقاضا ی قشون نموده وروستا ئيان بمنظور ايجاد تاخير در رسيدن به کربلا بجای اسب سوار بر گاو نر شده وفوت وقت کرده اند وبا چندين روز تاخير به دشت نينوا رسيده وتعدادی ازآنها وازآنجمله فردی بنام رحما ن که سرکرده قشون بوده درکربلا اقامت نموده تا اينکه به همراه مختاربه خونخواهی سيد شهدا برخواسته است. با پذيرش اين مطلب که در بين مردم زنوزق رايج است تاريخچه روستا به دوران متاخر ميرسد بنحويکه می توان حدس زد که در دوران اوليه اسلام دارای رونق بوده است .
مردم روستا عموما به کارهای کشاورزی ،دامداری وکارگری مشغول هستند وروا بط صميمی با يکديگر دارند
بازديد کنندگان وگردشگران که از روستا ديدن کرده اند از مهمان نوازی وگشاده روی اهالی اظهار رضايت دارند.
